Budowanie tam i tworzenie terenów podmokłych

Stawy bobrowe utrzymują wodę na poziomie stosunkowo stałym w porównaniu do poziomu wody w cieku. Jest to spowodowane tym, że woda przelewa się przez koronę (szczyt) tamy, a wszelkie jej uszkodzenia są natychmiast naprawiane. Powierzchnia rozlewisk bobrowych może osiągać kilkadziesiąt hektarów, zwłaszcza na terenach nizinnych lub w przypadku budowania przez bobry wielu kolejnych tam na cieku. Pojedynczy staw może magazynować różną ilość wody – w ogromnym przybliżeniu od 100 do 200 000 m3, jednak co najmniej drugie tyle mieści się w osadach przechwytywanych przez tamy (a jedna niewielka tama może ich zatrzymać około 5 000 m3 rocznie i gruncie otaczającym staw. Siedliska bobrowe, wliczywszy obszar podwyższonego poziomu wody gruntowej, działają więc jak gąbka chłonąc wodę wiosną i oddając w lecie. Po pojawieniu się tam zwiększeniu ulega retencja zlewni. Jej wielkość będzie zależeć od zagęszczenia siedlisk bobrowych i kształtu zlewni, jak również warunków glebowych i stosunków wodnych. Stawy bobrowe lokalnie zmniejszają szczyt fali powodziowej. W ich okolicy podwyższa się i stabilizuje poziom wody gruntowej, zmniejsza się erozja oraz zwiększa osadzanie cząstek mineralnych i organicznych. Inicjowane są naturalne procesy bagienne. W przypadku sprzyjających warunków hydrologicznych (wolny prąd) i rzeźby terenu cieki bywają zabudowane kolejnymi tamami tak gęsto, że trudno jest znaleźć odcinki, w których woda płynie swym pierwotnym korytem. Woda przelewająca się przez tamę wpływa do następnego stawu, rozlewa się na szerokiej powierzchni, powoli płynie w stronę tamy, lub bocznych kanałów, tam przyspiesza nurt, trafia do następnego stawu. Fala wezbraniowa po dużych deszczach lub na wiosnę rozkłada się na większej powierzchni, traci swój impet

Kopanie nor i kanałów przez bobry, transportowanie drewna z lądu oraz podwyższanie poziomu wody w wyniku budowy tam, poważnie zmieniają charakter i kształt linii brzegowej cieku lub zbiornika. Nurt staje się łagodniejszy, woda wnika w kanały, pojawiają się wypłycenia i zagłębienia. Brzeg jest stabilizowany przez zarośla wierzby, które bardzo często wyrastają z gałązek pozostawianych przez bobry.

Wydawać by się mogło, że bobry w skali regionalnej mają niewielki wpływ na warunki hydrologiczne. Jednak wyniki badań prowadzonych w USA i Kanadzie dowodzą, że bobry modyfikują nawet 40% całkowitej długości cieków w niektórych stanach, a w czasie lata ich rozlewiska mogą magazynować nawet 30% wody w całych zlewniach. Oczywiście taki efekt może występować tylko w okolicy “wysyconej” bobrami.

Również w Polsce podejmowane są próby użycia bobrów do poprawy stanu środowiska. Należy tutaj przytoczyć program prowadzony w Rezerwacie Biosfery “Karpaty Wschodnie” w Bieszczadach, gdzie w latach 1993-2000 wypuszczono około 150 zwierząt. Dzięki zapewnieniu opieki bezpośrednio po wypuszczeniu i troskliwemu wyborowi miejsc wypuszczeń, bobry utrzymały się w trudnym, górskim terenie. Już po kilku latach po pierwszych wypuszczeniach działalność bobrów zahamowała procesy degradacji cieków płynących przez odnawiane zręby, wpłynęła na zwiększenie bioróżnorodności, atrakcyjności turystycznej i edukacyjnej terenów. Innym przykładem dobrze zaplanowanej akcji jest reintrodukcja bobrów w dorzeczu Soły, rozpoczęta na wiosnę 1999 roku. Stanowi ona jedno ze strategicznych zadań kampanii “Chrońmy dziką Sołę”, prowadzonej przez Towarzystwo na Rzecz Ziemi z Oświęcimia we współpracy z Towarzystwem Naukowym “Castor”. Zasadniczym celem samej kampanii jest m.in. promocja alternatywnych metod ochrony przed powodziami oraz prace nad zwiększaniem powierzchni naturalnej retencji w dorzeczu Soły – w efekcie prowadzące do ograniczenia skutków powodzi w przyszłości.

Tama bobrowa

Aktywność mikrobiologiczna w rozlewiskach bobrowych

Każdy, nawet niewielki staw bobrowy, może gromadzić tysiące metrów sześciennych osadów. Dzieje się tak dlatego, że prąd ulega zwolnieniu ułatwiając opadanie cząstek, woda przelewa się przez koronę szczelnej tamy, zaś roślinność porastająca dno i brzegi działa jak filtr zatrzymując zawiesiny. W miarę upływu czasu, na dnie zbiornika formuje się strefa beztlenowa z odpowiednim składem gatunkowym mikroorganizmów, które mineralizują cząstki organiczne. Inne organizmy “pracują” w toni wodnej i na powierzchni osadów. Oprócz zawiesin niesionych przez ciek do stawu dostają się również kawałki pni i gałęzi niewykorzystane przez bobry oraz liście drzew wpadające do stawu. W stawach bobrowych stwierdza się kilku- do kilkunastokrotne podwyższenie aktywności metabolicznej mikroorganizmów wody i osadów w porównaniu do cieku wpływającego i wypływającego.

Woda gromadzona w stawie stopniowo wnika w otaczający grunt, lokalnie podwyższając poziom wody gruntowej . Zmienia to chemizm i uwodnienie gleb, jak również skład gatunkowy fauny glebowej. Tak więc rozlewisko bobrowe staje się jednocześnie laboratorium i oczyszczalnią wody, którego znaczna część ukryta jest przed naszymi oczami. Skład chemiczny wody w stawie zmienia się, zwiększa się zawartość azotu, natomiast w beztlenowych osadach magazynowane są związki azotu, fosforu i węgla. Dzięki działalności mikroorganizmów wyłapywane są metale ciężkie, a wpływające do stawu wody, zanieczyszczone kwasami i zasadami, ulegają zobojętnieniu. Pływające i wykopujące muł bobry, powodują mieszanie się wody i przyspieszają procesy chemiczne. Woda opuszczająca staw jest zatem czystsza i bardziej klarowna.

Zmiana składu chemicznego wody i osadów wywiera znaczący wpływ na organizmy roślinne i zwierzęce zajmujące siedlisko bobrowe.

Różnorodność biologiczna

Podwyższony poziom wody w pobliżu stawu i wycinanie części drzew przez bobry powodują zmianę jego struktury i składu gatunkowego roślinności w siedlisku bobrowym. Stopniowo dominację zdobywa warstwa krzewów. Inicjowane są procesy odtwarzania naturalnych zespołów zaroślowych – łozowisk i zarośli wierzbowo-brzozowych oraz zespołów leśnych łęgów, olsów i grądów charakterystycznych dla dolin rzek. Rozrasta się również warstwa runa ze światłożądnymi gatunkami traw i ziołorośli. Powstaje szeroka strefa ekotonowa – przejściowa między wodą a zwartą roślinnością. Płytka, nasłoneczniona i nagrzana woda w stawie, stwarza bardzo korzystne warunki do rozwoju zbiorowisk bagiennych z turzycami, trzcinami i szuwarem. W samym zbiorniku rozwija się roślinność wodna z rzęsą wodną, rdestnicą, lilią wodną, etc. W wyniku działalności bobrów powstają więc takie zbiorowiska roślin, które dostarczają im samym pożywienia. Jest to jeszcze jeden dowód na to, że bobry potrafią przystosowywać środowisko dla własnych potrzeb.

W wodzie o zwiększonej temperaturze oraz zawartości związków azotu i fosforu, licznie występuje plankton roślinny i zwierzęcy. Obfitość cząstek organicznych oraz zwolnienie prądu sprzyjają gatunkom bezkręgowców wodnych (jętek, widelnic, chruścików, skorupiaków, etc.) charakterystycznych dla wód stojących. Te z kolei stanowią pożywienie dla wielu gatunków ryb, w tym często łososiowatych. Są one zwabiane do stawów bobrowych przez głębszą wodę przy tamie oraz możliwość schronienia w starych norach, co jest szczególnie ważne dla młodych ryb. Przebycie tamy nie stanowi dla nich większej przeszkody. Obecność ryb oraz niezamarzanie do dna stawów bobrowych w zimie, sprzyja odtwarzaniu populacji wydry. Środowisko życia bobra jest wykorzystywane również przez piżmaka, norkę, sarnę, łosia, jelenia i dzika. W otoczeniu stawów stwierdzano także wielokrotne zwiększenie zagęszczenia i biomasy płazów, gadów oraz drobnych ssaków.

Stawy bobrowe mają kolosalne znaczenie również dla wielu gatunków ptaków. Dzięki rozbudowanej strefie ekotonowej, obecności wysepek i martwych drzew, występują korzystne warunki do gniazdowania, a obfitość owadów, kręgowców i roślinności wodnej zabezpiecza pożywienie. Rozlewiska bobrowe są chętnie zasiedlane np. przez bociana czarnego, czaplę siwą, żurawia.

Poniżej przedstawiono zmiany zachodzące w typowym strumieniu zasiedlonym przez bobry.

Zmiany morfologiczne i hydrologiczne w strumieniu:

  • Zmniejszenie szybkości prądu

  • Zalanie terenu powyżej tamy i ustabilizowanie poziomu wody

  • Powstanie strefy brzegowej typowej dla stawu

  • Zwiększenie otwartej przestrzeni wokół powstałego stawu

  • Przerwanie dotychczasowej ciągłości wzdłużnej strumienia

Zmiany właściwości fizyko-chemicznych wody i osadów:

  • Zatrzymywanie osadów mineralnych i organicznych

  • Zwiększenie ilości i dostępności związków węgla, azotu, fosforu oraz innych substancji odżywczych

  • Modyfikacja krążenia pierwiastków

  • Zmniejszenie lub zwiększenie stężenia tlenu w wodzie

  • Podwyższenie temperatury wody

  • Zmniejszenie kwasowości wody i osadów (poprzez zwiększenie właściwości buforujących)

Zmiany biologiczne:

  • Zmiana składu gatunkowego roślinności wokół stawu (wywołana zmianą warunków siedliskowych i ścinaniem przez bobry preferowanych gatunków drzew)

  • Zazwyczaj zwiększenie różnorodności gatunkowej roślin

  • Zwiększenie produkcji biomasy roślin

  • Zwiększenie aktywności mikroorganizmów beztlenowych w osadach

  • Zwiększenie aktywności mikroorganizmów tlenowych na dnie zbiornika

  • Zwiększenie produkcji planktonu

  • Zwiększenie zagęszczenia i biomasy bezkręgowców

  • Zmiana składu gatunkowego bezkręgowców

  • Zwiększenie zagęszczenia i biomasy kręgowców związanych z wodą (np. ryb, płazów, etc.)

  • Zmiana składu gatunkowego kręgowców

W wodzie o zwiększonej temperaturze oraz zawartości związków azotu i fosforu, licznie występuje plankton roślinny i zwierzęcy. Obfitość cząstek organicznych oraz zwolnienie prądu sprzyjają gatunkom bezkręgowców wodnych (jętek, widelnic, chruścików, skorupiaków, etc.) charakterystycznych dla wód stojących. Te z kolei stanowią pożywienie dla wielu gatunków ryb, w tym często łososiowatych. Są one zwabiane do stawów bobrowych przez głębszą wodę przy tamie oraz możliwość schronienia w starych norach, co jest szczególnie ważne dla młodych ryb. Przebycie tamy nie stanowi dla nich większej przeszkody. Obecność ryb oraz niezamarzanie do dna stawów bobrowych w zimie, sprzyja odtwarzaniu populacji wydry. Środowisko życia bobra jest wykorzystywane również przez piżmaka, norkę, sarnę, łosia, jelenia i dzika. W otoczeniu stawów stwierdzano także wielokrotne zwiększenie zagęszczenia i biomasy płazów, gadów oraz drobnych ssaków.

Stawy bobrowe mają kolosalne znaczenie również dla wielu gatunków ptaków. Dzięki rozbudowanej strefie ekotonowej, obecności wysepek i martwych drzew, występują korzystne warunki do gniazdowania, a obfitość owadów, kręgowców i roślinności wodnej zabezpiecza pożywienie. Rozlewiska bobrowe są chętnie zasiedlane np. przez bociana czarnego, czaplę siwą, żurawia.

Rozlewisko

Wpływ bobrów na środowisko w przypadku stanowisk na brzegach dużych rzek i jezior

Tamy bobrowe w górnym biegu rzek są jednym z najbardziej widocznych i charakterystycznych efektów inżynierskiej działalności bobrów wpływającym na renaturalizację. Tymczasem również te rzeki w środkowym i dolnym biegu, które są zasiedlone przez bobry, zmieniają się w kierunku bardziej naturalnych. Zawalanie się starych, nieużywanych nory zmienia profil brzegów na bardziej łagodny. Stopniowo odtwarzają się meandry, od nurtu odcinają się płycizny z bujną roślinnością i bogatym światem zwierząt.

Wycinanie części wysokich drzew przez bobry powoduje zmianę struktury i składu gatunkowego roślinności w siedlisku bobrowym. Stopniowo dominację zdobywa warstwa krzewów. Ze ściętych pni wielu drzew odrastają nowe młode pędy, które są również pożywieniem dla bobrów. Inicjowane są procesy odtwarzania naturalnych zespołów zaroślowych – łozowisk i zarośli wierzbowo- brzozowych oraz zespołów leśnych łęgów, olsów i grądów charakterystycznych dla dolin rzek. Rozrasta się również warstwa runa ze światłożądnymi gatunkami traw i ziołorośli. Powstaje szeroka strefa ekotonowa – przejściowa między wodą a zwartą roślinnością.

Znaczenie edukacyjne, estetyczne i rekreacyjne siedlisk bobrowych

W dzisiejszym coraz bardziej cywilizowanym świecie, wartość emocjonalna siedlisk bobrowych jest niemożliwa do oszacowania. Pojawienie się stawu bobrowego, często z żeremiem, zmienia mało dotychczas ciekawy krajobraz smętnego bajora albo rowu w prawdziwą oazę. Jest ona szczególnie interesująca zwłaszcza dla ludzi z dużych miast. Otoczenie stawu i sam staw mogą służyć dzieciom jako wspaniała lekcja poglądowa biologii, miejsce podpatrywania i fotografowania przyrody. Zakładanie np. ścieżek dydaktycznych jest łatwe, gdyż na stosunkowo niewielkiej powierzchni można ukazać wiele ciekawych rzeczy. Często siedliska bobrowe są również atrakcyjne dla wędkarzy.

bagno

Wpływ bobrów na środowisko i gospodarkę człowieka / Wpływ bobrów na gospodarkę człowieka

Jednak czasem trudno jest stwierdzić czy dana działalność bobrów jest szkodą czy też korzyścią dla człowieka. Zależy to od aktualnego sposobu użytkowania gruntu, wielkości zmian wprowadzanych przez bobry, stopnia tolerowania ich aktywności przez danego właściciela gruntu i wielu, wielu innych czynników. Na przykład podwyższanie poziomu wody gruntowej w następstwie budowy tam może dodatnio wpływać na produkcję lasu w dalszej odległości od stawu, ale uszkodzić drzewostan w najbliższym sąsiedztwie stawu. Podtopienie łąki może uniemożliwić zbiór siana w jednym roku, ale w przypadku suszy w innym roku plony są wyższe. Nagle powstałe bajoro bobrowe może być dla leśnika katastrofą, ale dla biologa będzie wspaniałym laboratorium. Dlatego w przypadku oceny szkód bobrowych trzeba brać pod uwagę tak wiele czynników i opinii różnych grup interesów, na ile jest to możliwe.

Z powodu ułomności systemu odszkodowań, łatwości wydawania publicznych pieniędzy i powszechnej korupcji sumy odszkodowań są często pokaźne a szkody często są wyolbrzymiane. W obecnej sytuacji, gdy pokaźny procent gruntów nie jest w ogóle użytkowany, lub jest użytkowany ekstensywnie, odszkodowania mogą stać się znaczącym źródłem dochodów. Sprawa jest często podsycana przez media, dla których bobry były zawsze atrakcyjnym tematem. Szkoda tylko, że początkowy entuzjazm wyrażający się w nagłówkach gazet “dobrze panie bobrze”, sympatyczny zwierzak” został zastąpiony paniką i fobią (“bobrza plaga”, “chroniony znienawidzony”) a nawet makabrycznie brzmiącymi pomysłami na rozwiązanie problemów z bobrami (“befsztyk z bobra?”).

Poniższe przykłady przedstawiają takie oddziaływanie bobrów na gospodarkę człowieka, które uważane jest za negatywne i powoduje konkretne, policzalne straty gospodarcze:

W zakresie gospodarki rolnej:

  • Podtapianie gruntów w wyniku budowy tam, blokowanie przepustów, niszczenie grobli.

  • Niszczenie drzew owocowych, ozdobnych.

  • Wybieranie plonów. Dotyczy głównie buraków, kapusty, kukurydzy, marchwi na gruntach położonych w pobliżu cieków lub zbiorników wodnych.

  • Kopanie kanałów w celu ułatwienia transportu pożywienia.

  • Tąpnięcia gruntu w przypadkach kopania nor pod powierzchnią ziemi. Mogą być przyczyną uszkodzeń sprzętu i zagrożeniem dla zwierząt gospodarskich.

W zakresie gospodarki leśnej:

  • Podtapianie gruntów leśnych w wyniku budowy tam, blokowania przepustów, niszczenia grobli, kopania kanałów, etc. W konsekwencji obumieranie drzewostanów i zagrożenie atakiem szkodliwych owadów.

  • Ścinanie drzew.

  • Podtapianie dróg i kompleksów leśnych, które może utrudniać lub uniemożliwiać dojazd do kompleksów leśnych i wykonanie koniecznych zabiegów.

W zakresie gospodarki wodnej:

  • Kopanie nor w groblach stawów, wałów przeciwpowodziowych.

  • Blokowanie rowów melioracyjnych, przepustów i innych budowli.

  • w zakresie szlaków komunikacyjnych:

  • Ścinanie drzew na szlaki komunikacyjne.

  • Blokowanie przepustów drogowych.

  • Podkopywanie nasypów.

  • Podtapianie szlaków komunikacyjnych.

Inne:

  • Ścinanie drzew na linie telefoniczne i energetyczne, budynki.

  • Uszkadzanie drzew pomnikowych.

  • Degradacja niektórych ekosystemów chronionych ze względu na unikalną, konkretną wartość przyrodniczą.

  • Negatywny wpływ na niektóre gatunki ryb. Podgrzewanie wody w stawach bobrowych, zwolnienie prądu oraz zamulanie dna utrudniające rozwój ikry, co może negatywnie oddziaływać na niektóre gatunki ryb mające znaczenie gospodarcze.